SHAH ALAM, 18 OKT: Malaysia dan beberapa negara jiran sekali lagi berdepan pencemaran udara rentas sempadan sejak Ogos 2026, hampir 30 tahun selepas bencana jerebu 1997–1998 mendorong ASEAN membentuk kerangka kerjasama serantau.
Ini menimbulkan persoalan tentang keberkesanan perjanjian dan penguatkuasaan terhadap pihak yang bertanggungjawab..
Krisis terbaharu bukan sahaja menjejaskan kesihatan, persekolahan dan ekonomi, malah mencetuskan ketegangan diplomatik susulan tindak balas Indonesia terhadap isu alam sekitar rentas sempadan itu.
Ketegangan turut diburukkan apabila Syahganda Nainggolan, ketua agensi komunikasi kerajaan Indonesia, dilaporkan berkata bahawa hutan negaranya membekalkan oksigen kepada Malaysia dan Singapura selain menghantar jerebu.
Pada masa sama, Singapura mengeluarkan notis pencegahan kepada tujuh syarikat yang dikaitkan dengan kebakaran di Indonesia, sekali gus memperbaharui perdebatan tentang keberkesanan tindakan undang-undang rentas sempadan.
Persoalannya, mengapa jerebu masih berulang walaupun ASEAN sudah mempunyai kerangka kerjasama sejak 1990-an?
Jerebu bukan masalah baharu
Malaysia mengalami beberapa episod jerebu yang dikaitkan dengan kebakaran hutan di Indonesia sejak awal 1980-an. Namun, krisis 1997–1998 menjadi titik perubahan apabila kebakaran besar menyebabkan pencemaran udara serius di Asia Tenggara.
Pada September 1997, darurat jerebu diisytiharkan di Sarawak ketika rantau ini turut berdepan Krisis Kewangan Asia.
Kejadian itu mendorong ASEAN memperkenalkan Pelan Tindakan Jerebu Serantau pada 1998 sebelum Perjanjian ASEAN Mengenai Pencemaran Jerebu Rentas Sempadan (AATHP) ditandatangani pada 2002.
Bagaimanapun, episod pada 2005, 2013, 2015, 2019 dan 2026 menunjukkan kerjasama serantau belum menjamin pencegahan kebakaran yang berkesan.
Jerebu juga boleh berpunca daripada pelepasan industri, kenderaan dan pembakaran terbuka tempatan. Namun, bagi episod rentas sempadan, asap kebakaran hutan dan tanah gambut di Indonesia menjadi antara punca utama yang perlu ditangani bersama.
Kronologi penting jerebu rentas sempadan
1983 — Episod awal
Kebakaran hutan di Kalimantan ketika cuaca kering yang dikaitkan dengan El Niño menyebabkan jerebu di rantau ini, menunjukkan ancaman asap rentas sempadan sudah wujud sebelum krisis besar 1990-an.
1991 dan 1994 — Jerebu berulang
Kebakaran di Indonesia kembali dikaitkan dengan jerebu di Malaysia. Pada September 1994, jerebu berlarutan lebih sebulan, diburukkan oleh cuaca kering dan pencemaran tempatan.
1997–1998 — Krisis mencetuskan kerjasama ASEAN
Kebakaran besar ketika kemarau luar biasa menyelubungi sebahagian Asia Tenggara. Darurat jerebu diisytiharkan di Sarawak pada 19 September 1997 selepas bacaan Indeks Pencemaran Udara (IPU) di beberapa kawasan melebihi paras bahaya.
Malaysia turut membantu operasi pemadaman di Sumatera dan Kalimantan. Pada 1998, ASEAN memperkenalkan pelan tindakan serantau bagi memperkukuh pemantauan dan sistem amaran awal.
2002–2003 — Perjanjian ASEAN berkuat kuasa
Kesemua 10 negara anggota ASEAN menandatangani AATHP pada 10 Jun 2002. Perjanjian itu berkuat kuasa pada 25 November 2003, merangkumi pencegahan, pemantauan, perkongsian maklumat dan bantuan kecemasan.
Bagaimanapun, ia tidak memberikan kuasa automatik kepada badan serantau untuk menghukum pihak yang menyebabkan kebakaran di sesebuah negara.
2005 — Darurat di Semenanjung Malaysia
Pada 11 Ogos 2005, darurat jerebu diisytiharkan di Pelabuhan Klang dan Kuala Selangor selepas bacaan IPU melebihi 500. Darurat ditarik balik dua hari kemudian apabila keadaan udara bertambah baik.
2013 — Ketegangan diplomatik
Jerebu akibat kebakaran di Sumatera menjejaskan Malaysia dan Singapura, sekali gus meningkatkan desakan supaya Indonesia memperketat pencegahan kebakaran dan mengambil tindakan terhadap pihak yang bertanggungjawab.
2014–2015 — Indonesia mengesahkan perjanjian, krisis berulang
Indonesia mengesahkan AATHP pada 2014 dan menyerahkan instrumen pengesahannya pada Januari 2015. Namun, kebakaran besar pada tahun sama menjejaskan kesihatan awam dan menyebabkan sekolah ditutup di beberapa negara, termasuk Malaysia.
2019 — Sekolah kembali ditutup
Kebakaran di Sumatera dan Kalimantan menyebabkan jerebu rentas sempadan. Sebanyak 2,649 sekolah di Selangor, Putrajaya, Kuala Lumpur, Pulau Pinang dan Sarawak dilaporkan ditutup pada September.
2023 — Risiko meningkat ketika El Niño
Cuaca kering meningkatkan risiko kebakaran hutan dan tanah. Namun, faktor manusia seperti pembukaan tanah, pembakaran dan pengurusan tanah gambut turut menentukan tahap kebakaran.
2026 — Krisis baharu menguji kesabaran negara jiran
Reuters melaporkan pada 15 Oktober bahawa Indonesia merekodkan 283,270 kes penyakit pernafasan yang dikaitkan dengan kebakaran di tujuh wilayah setakat 13 Oktober, meningkat daripada 113,336 kes pada 9 September.
Anggaran kumpulan alam sekitar Auriga menunjukkan lebih 637,000 hektar kawasan terjejas akibat kebakaran antara Januari hingga Ogos, manakala Nusantara Atlas menganggarkan hampir 900,000 hektar. Kedua-duanya merupakan anggaran berasingan daripada sumber bukan kerajaan.
Indonesia mengerahkan puluhan ribu anggota dan puluhan pesawat untuk operasi pemadaman serta pembenihan awan. Namun, kritikan meningkat berhubung penerimaan bantuan asing, penguatkuasaan dan keputusan untuk tidak segera mengisytiharkan bencana nasional.
Pada 11 Oktober, Timbalan Perdana Menteri, Datuk Seri Dr Ahmad Zahid Hamidi, berkata Malaysia masih menunggu maklum balas Indonesia berhubung tawaran bantuan memadamkan kebakaran di Sumatera dan Kalimantan.
Menjelang pertengahan Oktober, Indonesia dilaporkan bersetuju menerima bantuan luar selepas tawaran negara jiran sebelum itu belum diterima. Perkembangan tersebut memperlihatkan cabaran diplomatik dalam menyelaras tindak balas terhadap krisis yang kesannya melangkaui sempadan negara.
‘Oksigen dari hutan kami’ cetus kritikan
Menurut laporan The Guardian pada 16 Oktober, Syahganda Nainggolan berkata bahawa Indonesia bukan sahaja menghantar jerebu, malah hutannya membekalkan oksigen kepada Malaysia dan Singapura.
BACA LAGI: Indonesia dianggar rugi lebih RM30 bilion akibat kebakaran hutan
Kenyataan itu mengundang kritikan kerana dibuat ketika negara jiran berdepan pencemaran udara. Aktivis dan masyarakat sivil Indonesia turut mendesak kerajaan meningkatkan bantuan kepada penduduk terjejas dan mengambil tindakan terhadap pihak yang menyebabkan kebakaran.
Pertikaian ini memperlihatkan cabaran ASEAN untuk mengimbangi prinsip tidak campur tangan dengan tanggungjawab negara memastikan kegiatan dalam wilayahnya tidak memudaratkan negara jiran.
Singapura bertindak melalui undang-undang: Sejauh mana berkesan?
Singapura memperkenalkan Akta Pencemaran Jerebu Rentas Sempadan (THPA) pada 2014 bagi membolehkan tindakan diambil terhadap pihak yang menyebabkan atau menyumbang kepada pencemaran jerebu di negara itu, termasuk melalui kegiatan di luar sempadannya.
Pada 16 Oktober 2026, Agensi Alam Sekitar Kebangsaan Singapura mengumumkan notis pencegahan kepada tujuh syarikat yang mempunyai konsesi di Indonesia dan dikaitkan dengan kebakaran.
Bagaimanapun, notis itu bukan bermaksud syarikat terbabit sudah disabitkan melakukan kesalahan.
Antara kelemahan pelaksanaan undang-undang itu ialah:
Pembuktian: Titik panas satelit tidak semestinya membuktikan siapa yang memulakan kebakaran atau pihak yang bertanggungjawab.
Penguatkuasaan rentas sempadan: Pengumpulan bukti dan pelaksanaan keputusan mahkamah boleh bergantung pada kerjasama Indonesia.
Rekod pendakwaan terhad: Laporan CNA pada September 2026 menyatakan belum ada pendakwaan atau sabitan yang diumumkan secara terbuka di bawah THPA. Siasatan terdahulu terhadap beberapa syarikat juga tidak semuanya menghasilkan tindakan yang diketahui umum.
Risiko diplomatik: Tindakan terhadap syarikat yang beroperasi di Indonesia boleh mencetuskan ketegangan jika pemilikan tanah atau tanggungjawab korporat dipertikaikan.
Justeru, keberkesanan undang-undang itu perlu dinilai berdasarkan hasil siasatan, tindakan penguatkuasaan dan keupayaannya mencegah kebakaran berulang.
Mengapa jerebu masih berulang?
1. Tanah gambut sukar dipadamkan
Apabila dikeringkan untuk pertanian atau pembangunan, tanah gambut lebih mudah terbakar. Api boleh membara di bawah permukaan dan berlarutan, menghasilkan asap tebal yang sukar dipadamkan.
2. Cuaca kering meningkatkan risiko
El Niño boleh mengurangkan hujan dan memanjangkan musim kering. Namun, aktiviti manusia, pembukaan tanah dan pengurusan kawasan gambut turut mempengaruhi risiko kebakaran.
3. Penguatkuasaan belum menyelesaikan punca
Operasi pemadaman menangani kebakaran yang sedang berlaku, tetapi pencegahan memerlukan siasatan, tindakan terhadap pembakaran haram dan pematuhan undang-undang oleh syarikat serta pemilik tanah.
4. ASEAN mempunyai perjanjian, tetapi kuasa penguatkuasaan terhad
AATHP menyediakan kerangka pemantauan dan bantuan, tetapi tidak mewujudkan badan serantau yang secara automatik boleh menghukum pihak yang menyebabkan kebakaran. Keberkesanannya bergantung pada kerjasama negara anggota dan penguatkuasaan undang-undang domestik.
Daripada memadamkan api kepada mencegah kebakaran
Kronologi jerebu menunjukkan bahawa ASEAN telah mengambil langkah penting sejak krisis 1997–1998, termasuk membentuk pelan tindakan serantau dan memeterai perjanjian khusus.
Namun, episod 2005, 2013, 2015, 2019 dan 2026 membuktikan bahawa kerjasama sedia ada belum mampu menghapuskan ancaman itu.
Krisis 2026 menambah satu lagi dimensi: tekanan terhadap Indonesia kini bukan sahaja berkaitan operasi pemadaman, malah turut melibatkan tuntutan ketelusan, akauntabiliti korporat dan tindakan undang-undang rentas sempadan.
Singapura menunjukkan bahawa undang-undang domestik boleh digunakan untuk menangani pencemaran yang berpunca dari luar negara. Namun, tanpa bukti yang kukuh, kerjasama penguatkuasaan dan hasil tindakan yang jelas, undang-undang itu juga berdepan batasan.
Penyelesaian jangka panjang memerlukan lebih daripada bantuan ketika jerebu sudah merebak. Pencegahan kebakaran, pengurusan tanah gambut, penguatkuasaan konsisten dan kerjasama serantau perlu dilaksanakan sebelum krisis berlaku.
Selagi punca kebakaran tidak ditangani dengan berkesan, rakyat Malaysia berisiko terus menanggung kesan pencemaran udara yang berpunca dari luar sempadan negara setiap kali musim kering melanda.
