Perbincangan mengenai air di Selangor lazimnya muncul apabila berlaku gangguan bekalan, pencemaran sungai atau paip pecah.
Namun di sebalik persoalan yang masih memerlukan penyelesaian itu, terdapat satu perkembangan positif yang jarang diberikan perhatian: margin rizab bekalan air Selangor kini berada pada 17.4 peratus, melepasi paras 15 peratus yang dikategorikan sebagai tinggi.
Data rasmi yang dibentangkan dalam Dewan Negeri Selangor pada 2026 menunjukkan 34 loji rawatan air di bawah sistem Air Selangor mempunyai keupayaan pengeluaran sebanyak 6,500 juta liter sehari (JLH) berbanding purata permintaan sebenar pengguna sekitar 5,370 JLH.
Perbezaan sebanyak 1,130 JLH itu menghasilkan margin rizab 17.4 peratus. Dalam jawapan yang sama, kerajaan negeri merujuk panduan Suruhanjaya Perkhidmatan Air Negara (SPAN) bahawa margin melebihi 15 peratus dikategorikan sebagai tinggi. Data tersebut adalah setakat Mac 2026.
Perkara ini turut selari dengan penjelasan Kerajaan Persekutuan di Dewan Negara pada Februari 2025. Ketika menjelaskan piawaian SPAN, kerajaan menyatakan julat 10 hingga 15 peratus sebagai tahap ideal, lima hingga 10 peratus sebagai rendah, di bawah lima peratus sebagai kritikal, manakala melebihi 15 peratus dikategorikan sebagai tinggi.
Dalam erti kata lain, berita positifnya bukanlah Selangor sudah bebas daripada semua masalah air. Berita sebenarnya ialah sistem bekalan air terbesar negara kini mempunyai penampan kapasiti yang jauh lebih kukuh berbanding keadaan sedekad lalu.
Untuk memahami kepentingan 17.4 peratus, kita perlu kembali kepada kedudukan Selangor sekitar sedekad lalu.
Laporan Tahunan SPAN 2016 yang dibentangkan di Parlimen merekodkan bahawa keseluruhan 34 loji rawatan air ketika itu mampu membekalkan sekitar 5,027 JLH, manakala purata permintaan tahunan ialah 4,810 JLH. Margin rizab yang tinggal hanyalah 4.25 peratus.
Rekod DUN Selangor selepas itu menunjukkan margin rizab sebanyak 4.56 peratus pada 2017, meningkat kepada 5.87 peratus pada 2018, 10.98 peratus pada 2019, 11.87 peratus pada 2020 dan 13.63 peratus pada 2021. Angka itu berada pada 12.02 peratus pada 2022 sebelum mencapai 14.15 peratus setakat September 2023.
Perjalanan tersebut penting kerana margin sekitar empat atau lima peratus memberikan ruang operasi yang jauh lebih kecil apabila berlaku peningkatan permintaan atau gangguan terhadap sebahagian kapasiti pengeluaran.
Pada tahap 17.4 peratus sekarang, kedudukannya berbeza.
Bagi setiap 6.5 bilion liter kapasiti pengeluaran harian, terdapat kira-kira 1.13 bilion liter perbezaan antara kapasiti sistem dengan purata permintaan semasa.
Ia bukan air yang “tersimpan” sebanyak 1.13 bilion liter untuk digunakan pada bila-bila masa. Sebaliknya, angka tersebut menggambarkan lebihan keupayaan pengeluaran berbanding permintaan yang perlu dipenuhi.
Angka berbeza tetapi ceritanya sama
Dalam membaca statistik air, masyarakat juga perlu berhati-hati kerana angka margin rizab boleh berubah bergantung kepada tarikh dan tempoh pengiraan.
Sebagai contoh, laporan mengenai industri perkhidmatan air yang dibentangkan di Parlimen merekodkan purata margin rizab Selangor sebanyak 13.4 peratus bagi 2023, sekali gus meletakkan Selangor dalam kategori ideal ketika itu. DUN Selangor pula merekodkan 14.15 peratus setakat September tahun yang sama.
Kedua-dua angka itu tidak semestinya bercanggah. Satu merupakan purata bagi tempoh laporan, manakala satu lagi menggambarkan kedudukan pada titik masa tertentu.
Perkara sama perlu digunakan apabila membaca data 2025 dan 2026.
Setakat 31 Januari 2025, DUN Selangor merekodkan margin rizab sebanyak 18.71 peratus. Dokumen kerajaan negeri kemudian mencatatkan 16.74 peratus pada Jun 2025, manakala jawapan DUN pada penghujung 2025 menyatakan 17.22 peratus atau 1,120 JLH. Setakat Mac 2026, angka tersebut ialah 17.4 peratus.
Justeru, tidak tepat untuk mengatakan margin rizab Selangor “meningkat tanpa henti”.
Ia turun dan naik mengikut perubahan kapasiti serta permintaan.
Perkara positif yang lebih tepat ialah Selangor berjaya berada dan kekal di sekitar paras melebihi 15 peratus dalam data semasa, berbanding margin satu digit yang pernah dialaminya.
Mengapa 1,130 juta liter sehari penting?
Angka 17.4 peratus mungkin kedengaran teknikal. Angka 1,130 JLH memberikan gambaran yang lebih mudah.
Keupayaan keseluruhan sistem ialah 6,500 JLH, sedangkan purata permintaan ialah 5,370 JLH. Ini bermaksud sistem mempunyai perbezaan kapasiti 1,130 JLH.
Penampan seperti ini penting kerana loji rawatan air tidak beroperasi dalam dunia yang bebas risiko. Pengeluaran boleh terjejas oleh penyelenggaraan, kerosakan aset, isu kualiti air mentah atau kejadian luar jangka.
Permintaan pula tidak statik.
Selangor merupakan pusat utama penduduk, perindustrian dan kegiatan ekonomi negara. Pembangunan perumahan, kawasan komersial, industri berteknologi tinggi dan kemunculan pusat data meletakkan tekanan tambahan terhadap sistem air.
Justeru, persoalannya bukan sekadar sama ada bekalan hari ini mencukupi. Sistem perlu mempunyai ruang menghadapi permintaan esok.
Di sinilah margin rizab menjadi ukuran penting dalam keselamatan air. Sistem yang hanya mampu menghasilkan hampir sama dengan jumlah yang digunakan mempunyai ruang yang kecil untuk menyerap kejutan. Sistem dengan penampan lebih besar mempunyai fleksibiliti operasi yang lebih baik.
Pencapaian tersebut juga tidak harus dibaca secara berlebihan.
Margin rizab tinggi tidak bermaksud setiap kawasan mempunyai lebihan air yang sama.
Rekod DUN pada September 2023 menunjukkan bahawa walaupun margin keseluruhan sistem ketika itu positif sebanyak 14.15 peratus, daripada 34 loji rawatan air, 24 mempunyai margin positif manakala 10 mempunyai margin negatif. Sesetengah loji ketika itu beroperasi melebihi kapasiti reka bentuk akibat permintaan di kawasan masing-masing.
Ini menjelaskan mengapa pengguna masih boleh mengalami masalah tekanan atau gangguan di kawasan tertentu walaupun statistik agregat keseluruhan Selangor kelihatan baik.
Margin rizab juga tidak menghapuskan risiko pencemaran sungai. Jika sesuatu sumber air mentah terjejas sehingga menyebabkan loji dihenti tugas, kapasiti di atas kertas tidak semestinya dapat digunakan sepenuhnya.
Oleh itu, 17.4 peratus lebih tepat dibaca sebagai petunjuk bahawa daya tahan kapasiti pengeluaran telah bertambah, bukannya jaminan mutlak bahawa gangguan air telah berakhir.
Perbezaan ini penting supaya pencapaian yang sebenar tidak berubah menjadi dakwaan yang terlalu besar.
Sungai Rasau boleh menambah penampan
Selangor juga tidak berhenti pada margin semasa.
Antara projek utama ialah Loji Rawatan Air Sungai Rasau Peringkat 1. Jawapan DUN pada 2026 menunjukkan kemajuan fizikal projek berada pada 57.12 peratus, berbanding 61.12 peratus mengikut jadual ketika laporan dibuat.
Sebanyak 350 JLH dijadualkan tersedia melalui penyempurnaan seksyen pertama pada 31 Disember 2026, manakala kapasiti penuh 700 JLH dijadualkan pada 30 Jun 2027, tertakluk antaranya kepada ketersediaan sumber air mentah bagi proses ujian dan pentauliahan.
Kerajaan negeri mengunjurkan penyempurnaan Skim Air Sungai Rasau Peringkat 1 boleh membantu meningkatkan margin rizab kepada sekitar 21.5 peratus.
Selain Sungai Rasau, perancangan jangka panjang turut merangkumi Labohan Dagang Fasa 2, Langat 2 Fasa 2 dan Sungai Rasau Peringkat 2 serta pelaksanaan kesalinghubungan grid air.
Konsep grid ini penting kerana sistem bekalan yang berdaya tahan bukan sahaja memerlukan banyak air, tetapi juga keupayaan memindahkan bekalan antara sistem apabila sesuatu kawasan menghadapi kekurangan.
Daripada mengurus kekurangan kepada membina daya tahan
Perubahan daripada margin sekitar empat peratus sedekad lalu kepada 17.4 peratus hari ini memberikan satu pelajaran penting mengenai pengurusan air.
Keselamatan air tidak hanya bermaksud bertindak apabila paip sudah kering.
Ia memerlukan pembinaan kapasiti sebelum krisis berlaku.
Selangor masih berdepan cabaran pencemaran sumber, paip lama, kehilangan air tidak berhasil, pertumbuhan permintaan dan perubahan iklim. Malah, kemasukan industri intensif sumber seperti pusat data menjadikan perancangan kapasiti semakin penting.
Namun perkembangan margin rizab menunjukkan satu perubahan struktur yang tidak wajar diabaikan.
Pada 2016, laporan SPAN merekodkan margin Selangor hanya 4.25 peratus. Pada 2023, laporan yang dibentangkan di Parlimen menunjukkan purata 13.4 peratus. Setakat Mac 2026, DUN Selangor melaporkan 17.4 peratus, melepasi paras 15 peratus yang dikategorikan tinggi.
Ia bukan perjalanan yang lurus dan angka itu pasti terus berubah mengikut permintaan serta kapasiti.
Tetapi arah perubahan jangka panjangnya jelas.
Jika dahulu persoalan Selangor ialah bagaimana hendak keluar daripada margin rizab yang terlalu nipis, persoalan hari ini sudah berubah: bagaimana margin yang lebih selesa ini dapat dikekalkan ketika penduduk, ekonomi dan permintaan air terus berkembang?
Itulah satu perkara positif tentang air Selangor yang wajar diberitakan.
Bukan kerana semua masalahnya sudah selesai, tetapi kerana salah satu ukuran paling asas tentang kemampuan sistem menghadapi permintaan menunjukkan Selangor kini berada dalam kedudukan yang jauh lebih baik berbanding sedekad yang lalu.
*Dr Mohd Firdaus Abdullah adalah pensyarah kanan di Pusat Kajian Sejarah, Politik dan Hal Ehwal Antarabangsa (SPHEA), Fakulti Sains Sosial dan Kemanusiaan, Universiti Kebangsaan Malaysia.
