Kajang sudah mempunyai sejarah yang panjang sebagai bandar perdagangan. Tetapi ada satu lapisan sejarah yang mungkin belum dimanfaatkan sepenuhnya sebagai identiti bandar — sejarah kopi.
Hari ini, apabila nama Kajang disebut, sate hampir pasti menjadi perkara pertama yang terlintas. Namun jauh sebelum Kajang berkembang menjadi bandar moden seperti hari ini, kawasan ini pernah menyaksikan perkembangan penanaman kopi pada penghujung abad ke-19.
Menurut Tourism Selangor, penanaman kopi mula berkembang di Kajang pada sekitar 1890-an. Pada 1894, adik-beradik Kindersley membuka Inch Kenneth Estate di Kajang yang pada asalnya merupakan ladang kopi. Beberapa tahun kemudian, perkembangan getah mengambil alih dan kopi semakin hilang daripada landskap ekonomi Kajang.
Malah, sejarah perladangan kopi di Ulu Langat ketika itu bukan terhad kepada satu ladang. Sumber sejarah mencatatkan penglibatan pengusaha Melayu, Cina dan perantau Sumatera dalam percubaan penanaman kopi, manakala Goh Ah Ngee turut memulakan penanaman kopi di kawasan berhampiran Kajang pada 1896.
Ini memberikan satu persoalan yang menarik. Jika sejarah kopi pernah hidup di Kajang, mengapa sejarah itu tidak dijadikan sebahagian daripada identiti masa depan bandar ini?
Sudah tiba masanya Kerajaan Negeri melihat Kajang bukan sekadar sebagai bandar yang mempunyai produk makanan terkenal, tetapi sebagai kawasan kulinari baharu yang berasaskan sejarah, budaya dan ekonomi tempatan.
Bukan sekadar kawasan makan
Cadangan mewujudkan Kawasan Kulinari Kajang tidak bermaksud membina deretan restoran baharu. Konsepnya jauh lebih besar.
Ia ialah usaha untuk mengenal pasti satu kawasan strategik, khususnya di sekitar bandar lama Kajang, dan membangunkannya sebagai destinasi yang menggabungkan makanan, minuman, sejarah, warisan, perdagangan dan pelancongan.
Kajang sebenarnya sudah mempunyai sebahagian daripada asas tersebut.
Bandar ini mempunyai deretan bangunan lama, pusat warisan dan laluan sejarah. Kajang Heritage Walk sendiri dibangunkan dengan kerjasama pihak berkuasa tempatan dan Tourism Selangor untuk memperkenalkan warisan bandar Kajang kepada pengunjung.
Angkat kembali sejarah bandar kopi
Kerajaan negeri boleh memulakan usaha menggali semula sejarah kopi Kajang — mengenal pasti lokasi ladang lama, tokoh dan pengusaha yang pernah terlibat, rekod perdagangan, perkembangan tanaman serta sebab industri tersebut akhirnya digantikan oleh getah.
Daripada kajian itu, Pusat Kopi Kajang boleh diwujudkan sebagai salah satu komponen utama Kawasan Kulinari Kajang. Pusat ini boleh menjadi ruang sejarah, pendidikan dan pengalaman.
Pengunjung boleh mengetahui bagaimana kopi pernah ditanam di Kajang, melihat perkembangan teknologi pemprosesan dan pemanggangan kopi, mengenali budaya kedai kopi serta melihat bagaimana kopi berkembang daripada tanaman komersial kepada sebahagian daripada budaya kehidupan masyarakat.
Sejarah sebagai modal ekonomi
Warisan tidak sepatutnya dilihat hanya sebagai sesuatu yang perlu dipelihara. Warisan juga boleh menjadi modal ekonomi, selagi ia dibangunkan secara bertanggungjawab dan tidak menghilangkan nilai sejarahnya.
Sebuah kawasan kulinari boleh memberi ruang kepada pengusaha kopi tempatan, pemanggang kopi, kafe, bakeri, pengusaha makanan tradisional, pengeluar produk makanan, peniaga kecil dan usahawan kreatif.
Mereka tidak semestinya menjual produk yang sama. Sebaliknya, mereka berkongsi satu perkara: identiti Kajang.
Bayangkan seorang pengunjung datang ke Kajang.
Dia boleh memulakan perjalanan di Pusat Kopi Kajang, menyusuri laluan warisan bandar lama, menikmati kopi di kedai tempatan, mencuba makanan tradisional, melihat bangunan lama, membeli produk tempatan dan mengakhiri perjalanan dengan menikmati hidangan yang sudah menjadi sebahagian daripada budaya Kajang.
Daripada festival kepada destinasi
Kajang juga tidak perlu bermula dari kosong.
Program seperti Kajang Heritage Walk menunjukkan bahawa terdapat usaha untuk menghidupkan sejarah bandar melalui pengalaman berjalan kaki dan lawatan ke tapak warisan. MPKj dan Tourism Selangor turut terlibat dalam usaha mempromosikan warisan Kajang.
Maka langkah seterusnya ialah menyatukan usaha-usaha yang berselerak itu di bawah satu konsep yang lebih besar. Kawasan Kulinari Kajang.
Di dalamnya boleh diwujudkan zon kopi, laluan makanan warisan, pasar produk tempatan, ruang perusahaan makanan kecil, restoran dan kafe berkonsepkan warisan serta ruang acara.
Festival kopi atau festival makanan pula boleh dijadikan acara tahunan untuk menarik pengunjung. Tetapi festival bukan produk utama. Kawasan itu sendiri mesti menjadi destinasi.
Kajang sebagai model baharu
Jika berjaya, Kajang boleh menjadi model bagaimana sebuah bandar lama menggunakan sejarah untuk membina ekonomi baharu. Tidak semua bandar mempunyai peluang seperti ini.
Kajang mempunyai sejarah perlombongan, migrasi, perdagangan, perladangan dan perkembangan bandar. Dalam sejarah perladangannya pula terdapat satu bab yang menarik tetapi kurang diketengahkan — kopi.
Tourism Selangor sendiri mencatatkan bahawa selepas perkembangan kopi pada 1890-an, Kajang kemudiannya berkembang sebagai pusat perdagangan dan pentadbiran di selatan Selangor.
Maka sejarah kopi bukan cerita yang terpisah daripada sejarah Kajang. Ia adalah sebahagian daripada proses yang membentuk Kajang sebagai sebuah bandar.
Sebab itu usaha mengangkat sejarah kopi tidak harus dilihat sebagai usaha nostalgia. Ia adalah usaha menemukan semula identiti bandar.
Membina masa depan daripada sejarah
Klang mempunyai sejarah pelabuhan dan perdagangan. Batu Arang mempunyai sejarah perlombongan arang batu. Kajang mempunyai sejarah perlombongan, perdagangan dan perladangan — termasuk kopi.
Setiap bandar mempunyai cerita. Yang diperlukan ialah keberanian untuk menjadikan cerita itu sebagai sebahagian daripada strategi pembangunan.
Bagi Kajang, langkah itu boleh bermula dengan satu gagasan yang mudah: Jadikan Kajang kawasan kulinari baharu Selangor — dan angkat kembali sejarahnya sebagai bandar kopi.
Bukan untuk mengembalikan Kajang kepada abad ke-19. Sebaliknya, untuk membawa sejarah abad ke-19 itu ke dalam ekonomi abad ke-21. Pusat Kopi Kajang boleh menjadi pintu masuk. Kawasan Kulinari Kajang menjadi ekosistemnya. Warisan bandar menjadi ceritanya. Dan pengusaha tempatan menjadi penggerak ekonominya.
*Darma Sari merupakan seorang pengamat seni dan budaya tanah air
