Apabila bercakap tentang pelancongan budaya di Selangor ramai akan teringat Sekinchan, Klang atau Shah Alam.
Namun, ada sebuah bandar kecil yang sebenarnya memiliki gabungan sejarah, seni bina, alam semula jadi dan gastronomi yang jauh lebih lengkap, tetapi masih belum diposisikan sebagai destinasi budaya utama negeri ini. Bandar itu ialah Kuala Kubu Bharu.
Kuala Kubu Bharu bukan sekadar pekan lama di Hulu Selangor. Ia sebuah bandar yang lahir daripada tragedi. Pada 1883, banjir besar akibat empangan Ampang Pecah memusnahkan pekan asal Kuala Kubu dan meragut banyak nyawa.
Tragedi itu begitu besar sehingga nama Ampang Pecah kekal dalam ingatan masyarakat hingga hari ini. Pihak British kemudian membangunkan semula bandar ini di kawasan yang lebih tinggi, lalu lahirlah Kuala Kubu Bharu yang kita kenali sekarang.
Di sinilah terletaknya nilai budaya yang sering terlepas pandang. Banyak bandar mempunyai bangunan lama, tetapi tidak banyak bandar yang lahir daripada kisah kebangkitan semula selepas bencana. Kuala Kubu Bharu memiliki sejarah yang bukan sekadar untuk dikenang, tetapi untuk diceritakan.
Selain itu, bandar ini turut mempunyai identiti seni bina yang tersendiri. Dibangunkan oleh perancang bandar British, Charles Crompton Reade, Kuala Kubu Bharu dianggap antara bandar taman terawal di rantau ini.
Susun atur jalan yang terancang, deretan bangunan praperang, pokok-pokok besar dan suasana bandar kecil yang masih tenang memberikan pengalaman visual yang semakin sukar ditemui di kawasan metropolitan.
Kedudukannya sebagai pintu masuk ke Bukit Fraser’s pula menjadikan Kuala Kubu Bharu sekian lama hanya sebuah bandar transit. Ramai singgah mengisi minyak atau menikmati makan tengah hari sebelum meneruskan perjalanan. Sedangkan bandar ini sendiri mempunyai semua ramuan untuk menjadi destinasi, bukan sekadar persinggahan.
Dalam beberapa tahun kebelakangan ini, perubahan itu mula kelihatan. Kewujudan kafe-kafe hipster, ruang kreatif dan kedai kopi artisanal memberi nafas baharu kepada bandar ini.
Ditambah pula dengan suasana hijau Hulu Selangor yang dikelilingi bukit, sungai dan hutan, Kuala Kubu Bharu menawarkan pengalaman yang semakin dicari oleh pelancong masa kini, perjalanan yang perlahan, autentik dan dekat dengan alam.
Pada masa yang sama, gastronomi tempatan juga wajar diberi perhatian. Makanan tradisional Melayu, pengaruh komuniti Cina lama serta pelbagai hidangan desa bukan sekadar menu untuk dinikmati, tetapi sebahagian daripada identiti budaya setempat.
Dalam pelancongan moden, makanan bukan lagi pelengkap perjalanan, sebaliknya menjadi medium untuk memahami sejarah dan kehidupan sesebuah komuniti.
Namun, kekuatan sebenar Kuala Kubu Bharu bukan hanya terletak pada bangunan kolonial, alam semula jadi atau makanannya. Kekuatan terbesar bandar ini ialah naratif yang dimilikinya.
Sejarah semata-mata tidak mampu menghidupkan sesebuah bandar. Sejarah hanya menjadi catatan jika gagal diterjemahkan menjadi cerita yang mampu menghidupkan imaginasi masyarakat.
Dalam era ekonomi pengalaman (experience economy), pelancong tidak lagi datang sekadar melihat bangunan lama atau mengambil gambar. Mereka datang kerana ingin mengalami sebuah cerita.
Justeru, sudah tiba masanya Kuala Kubu Bharu dibina semula dalam imaginasi masyarakat sebagai “Kota Yang Hilang” — satu metafora kepada bandar asal Kuala Kubu yang lenyap dibawa arus banjir sebelum lahir semula dalam bentuk baharu.
Naratif ini bukan bertujuan mencipta legenda, tetapi mengangkat sejarah sebagai pengalaman budaya yang mampu menarik minat pengunjung.
Daripada naratif inilah lahirnya pelbagai kemungkinan industri budaya. Galeri sejarah, pementasan teater, festival seni, dokumentari, penerbitan buku, laluan warisan, mural, karya seni visual dan program komuniti boleh disatukan di bawah satu identiti yang jelas.
Bandar yang mempunyai cerita sentiasa lebih mudah membina ekonomi budaya berbanding bandar yang hanya bergantung kepada infrastruktur.
Persoalannya, adakah potensi ini sedang dibangunkan secara serius?
Selangor memerlukan lebih banyak destinasi budaya yang mempunyai identiti tersendiri, bukan sekadar pusat beli-belah atau taman tema.
Dalam hal ini, Kuala Kubu Bharu memiliki hampir semua asas untuk muncul sebagai ikon pelancongan budaya negeri, tetapi ia memerlukan pelan induk yang konsisten serta kerjasama antara kerajaan negeri, pihak berkuasa tempatan dan penggiat budaya.
Kita boleh belajar daripada pengalaman Sekinchan. Dahulu ia hanyalah sebuah pekan sawah biasa. Hari ini Sekinchan dikenali kerana berjaya membina naratif yang jelas tentang sawah, makanan, kehidupan desa dan pengalaman komuniti.
Kejayaan itu bukan berlaku secara kebetulan, tetapi hasil perancangan, promosi dan pembinaan ekosistem yang berterusan.
Kuala Kubu Bharu juga memerlukan pendekatan yang sama. Pemuliharaan bangunan warisan, laluan berjalan kaki sejarah, festival budaya, pasaran kreatif, program seni komuniti dan promosi gastronomi tempatan tidak seharusnya dilihat sebagai acara berasingan, tetapi sebagai sebahagian daripada satu naratif besar yang mengangkat identiti bandar ini.
Kerana pada akhirnya, kekuatan Kuala Kubu Bharu bukan terletak pada keluasan bandarnya, tetapi pada cerita yang dimilikinya.
Dalam dunia pelancongan hari ini, bandar yang mempunyai cerita akan sentiasa meninggalkan kenangan, manakala bandar yang hanya menawarkan pembangunan akhirnya menjadi sekadar tempat untuk dilalui.
*Darma Sari merupakan seorang pengamat seni dan budaya tanah air
