Pemandangan khemah putih atau kanopi dipasang di atas jalan tar depan rumah semakin dinormalisasi. Majlis kenduri kahwin, tahlil, sambutan hari jadi, malah jualan garaj pun kini menjadikan bahu jalan dan lorong perumahan sebagai ‘dewan’. Alasan lazim: “Kejap je”, “Semua orang buat”, “Dah minta izin jiran”.
Namun apabila ‘kejap’ bertukar menjadi tiga hari tiga malam, apabila ambulans tersekat, lori sampah tidak boleh masuk, dan jiran terpaksa memandu mengundur 200 meter kerana jalan ditutup, persoalan timbul: adakah adat ini selari dengan syarak dan undang-undang?
Islam mengiktiraf hak individu meraikan kegembiraan, tetapi meletakkan hak awam dan hak jiran lebih tinggi daripada hajat peribadi.
Kaedah fiqh menyebut: “Al-darar yuzal”; kemudaratan mesti dihilangkan. Menutup jalan awam, walaupun sementara, ialah satu bentuk kemudaratan yang diharamkan jika tiada keperluan mendesak dan tiada alternatif lain.
Jalan ialah hak bersama, bukan hak depan rumah
Dalam Islam, jalan ialah haqq al-irtifaq, hak manfaat bersama. Rasulullah SAW bersabda: “Barang siapa yang mengambil sejengkal tanah tanpa hak, Allah akan kalungkannya dengan tujuh petala bumi pada hari kiamat.” Hadis Riwayat Bukhari. Jika mengambil tanah sejengkal pun berat, apatah lagi menutup satu lorong dengan khemah 20x40 kaki.
Dr. Wahbah al-Zuhaili dalam Al-Fiqh al-Islami wa Adillatuhu Jilid 5, Bab Ihya’ al-Mawat dan al-Irtifaq, menegaskan: “Tidak harus bagi seseorang menghalang laluan awam dengan binaan tetap atau sementara melainkan dengan izin pemerintah dan ada maslahat umum yang lebih besar daripada mudarat yang ditimbulkan.” Khemah kenduri bukan maslahat umum. Ia maslahat peribadi. Maka hukum asalnya haram jika mengganggu.
Dr. Yusuf al-Qaradawi dalam Min Fiqh al-Daulah fi al-Islam mengulas: “Jalan raya dalam negara moden sama hukumnya dengan jalan kafilah zaman dahulu. Ia milik umat. Menggunakannya untuk kepentingan peribadi tanpa peraturan adalah ghasb al-manfa’ah (merampas manfaat awam).” Beliau menambah, budaya ‘tutup jalan untuk kenduri’ di sebahagian negara Arab telah difatwakan haram oleh majlis fatwa tempatan kerana mengganggu ambulans dan bomba.
Hak jiran: Dosa yang disegerakan balasannya
Isu khemah bukan sekadar isu jalan, tetapi isu jiran. Rasulullah SAW bersabda: “Demi Allah, tidak beriman. Demi Allah, tidak beriman. Demi Allah, tidak beriman. Sahabat bertanya: Siapa ya Rasulullah? Baginda jawab: Orang yang jirannya tidak aman daripada kejahatannya.” Hadis Riwayat al-Bukhari.
‘Kejahatan’ dalam hadis ini dijelaskan ulama sebagai apa-apa yang menyakiti jiran, termasuk bunyi, bau, dan halangan. Imam al-Nawawi dalam Syarh Sahih Muslim menyebut: “Termasuk menyakiti jiran ialah meletakkan sesuatu di jalan yang menyempitkan laluannya, menutup cahaya dan angin ke rumahnya, atau menimbulkan bunyi yang mengganggunya.” Khemah yang menghalang jiran keluar masuk kereta, menghalang tetamu jiran parkir, atau memaksa jiran undur jauh ke belakang, semuanya termasuk dalam kategori ini.
Imam Ibn Hajar al-Haitami dalam Al-Zawajir ‘an Iqtiraf al-Kaba’ir menyenaraikan “menyakiti jiran” sebagai dosa besar nombor 26. Maka hujah atau alasan ‘biasa’ tidak menghalalkan dosa besar dan matlamat tidak menghalalkan cara.
Hujah “dah minta izin jiran” tidak memadai
Ramai berdalih: “Saya dah pusing rumah jiran minta izin.” Persoalannya: adakah izin itu diberi dengan rela atau terpaksa? Budaya kita berat untuk berkata “tidak” secara berdepan kerana takut dilabel ‘tidak bertimbang rasa’. Maka ‘izin’ itu sering bercampur malu dan tekanan sosial.
Kaedah fiqh ada menyatakan: “Al-ma’ruf ‘urfan ka al-masyrut syartan” (adat yang baik dianggap seperti syarat.) Tetapi adat yang memudaratkan bukan ma’ruf. Dalam hal ini, Dr. Wahbah al-Zuhaili menegaskan: “Reda yang lahir daripada malu atau takut tidak dikira reda yang syar’ie.” Lebih penting, jiran tiada kuasa memberi izin atas harta awam. Jalan itu milik Pihak Berkuasa Tempatan (PBT). Maka izin jiran tidak menggugurkan hak pengguna atau pemandu lain, penunggang motosikal, penghantar makanan, atau ambulans yang mungkin lalu dan menggunakan jalan tersebut.
Normalisasi yang membawa mudarat
1. Menghalang kenderaan kecemasan. Bomba Malaysia menetapkan masa respon 10 minit. Khemah yang menutup jalan boleh menambah 5-7 minit untuk alih kereta, alih khemah. Dalam kes serangan jantung, 5 minit beza hidup dan mati.
2. Mewujudkan double standard. Apabila seorang dibenar, esok lusa lima rumah lain pasang serentak. Akhirnya satu taman jadi tapak pesta.
3. Merosakkan harta awam. Kaki khemah merosakkan tar, minyak masak tumpah atas jalan, kabel lampu ditarik melintang rendah hingga sangkut lori. Kos baik pulih ditanggung cukai semua orang.
4. Mendidik generasi hilang sensitif. Anak-anak melihat ‘tutup jalan itu biasa’. Besar nanti mereka ulang tanpa rasa bersalah.
Dr. Yusuf al-Qaradawi dalam siri Fiqh al-Awlawiyyat menegur: “Umat Islam mundur bukan kerana kurang kenduri, tetapi kerana gagal membezakan antara hak individu dengan hak awam. Kita sangat menjaga solat, tetapi cuai tentang jalan yang digunakan ribuan manusia.”
Undang-undang negara sejajar dengan syarak
Akta 133 atau Akta Jalan, Parit dan Bangunan 1974, Seksyen 46 jelas melarang halangan di atas jalan awam tanpa permit PBT. Seksyen 46 juga memberi kuasa PBT meroboh halangan tersebut dan mendenda pengguna sehingga RM500. Undang-undang ini selari dengan maqasid syariah iaitu hifz al-nafs (menjaga nyawa), dan hifz al-mal (menjaga harta awam).
Maka hujah “ini budaya Melayu” tertolak. Budaya yang bercanggah dengan syarak dan undang-undang wajib ditinggalkan. Syeikh Abdullah bin Bayyah dalam Maqasid al-Mu’amalat menyebut: “Uruf yang sah ialah yang tidak menghalalkan yang haram dan tidak mengharamkan yang halal. Uruf tutup jalan menghalalkan ghasab, maka ia uruf fasid.”
Alternatif yang patuh syariah
Islam tidak anti-kenduri. Islam anti-mudarat. Alternatifnya:
1. Sewa dewan komuniti/masjid. Hampir setiap taman ada dewan komuniti tersebut. Kos RM300-RM800 jauh lebih murah daripada dosa menyusahkan 50 keluarga atau pengguna.
2. Sistem anjuran berjadual. Jika terpaksa guna jalan, mohon permit PBT, pasang khemah separuh jalan sahaja, sediakan laluan sehala, dan letak RELA jaga lalu lintas. Tempoh maksimum 1 hari.
3. Kenduri berskala kecil. Rasulullah SAW menganjurkan walimah dengan seekor kambing. Trend 1000 jemputan, 3 khemah, 2 hari adalah pembaziran (israf) moden yang membuka pintu mudarat.
4. Gotong-royong tutup dan buka cepat. Jika PBT lulus, pastikan khemah dibuka sebelum Maghrib pada hari majlis diadakan dan jalan dicuci dengan segera. Jangan biarkan sampai esok tengah hari.
Malah, Syeikh Dr. Ali al-Qaradaghi, Setiausaha Agung Kesatuan Ulama Islam Sedunia, dalam satu kenyataan menyebut: “Memuliakan tetamu jangan dengan menghina jiran. Tetamu pulang, jiran kekal. Luka di hati jiran lebih lama daripada manisnya rendang.”
Tanggungjawab ketua komuniti dan pihak berkuasa
Pengerusi Taman atau Jawatankuasa Penduduk, atau masjid dan surau, dan ketua kampung perlu berani menegur. Diam kerana “tidak mahu kecil hati” sebenarnya menggalakkan dosa berjemaah. PBT pula perlu tegas: keluar notis, kompaun, dan tularkan sebagai pendidikan awam. Jika hanya “nasihat”, normalisasi tidak akan mati.
Dr. Wahbah al-Zuhaili menulis: “Pemerintah wajib menjaga jalan sebagaimana wajibnya menjaga masjid. Kedua-duanya hak Allah untuk manfaat manusia.” Maka operasi roboh khemah haram bukan zalim, tetapi menegakkan syariat.
Kesimpulan
‘Biasa’ tidak menjadikan ia betul. Menutup jalan awam untuk khemah peribadi bercanggah dengan nas, kaedah fiqh, akhlak kejiranan, dan undang-undang negara. Ia adalah ghasb, ia menyakiti jiran, dan ia mendedahkan nyawa kepada risiko.
Dr. Yusuf al-Qaradawi merumuskan: “Kemajuan umat diukur pada sejauh mana mereka menghormati hak awam. Bangsa yang longkang sumbat, jalan ditutup sesuka hati, belum layak memimpin tamadun.”
Justeru, sebelum pacak khemah, tanya tiga soalan: Adakah ia halang jalan? Adakah ia sakitkan jiran? Adakah ada alternatif? Jika jawapan “ya” pada soalan 1 dan 2, maka tinggalkan. Keberkatan walimah bukan pada besarnya khemah, tetapi pada redhanya jiran dan selamatnya laluan orang.
Jagalah jalan, kerana jalan itu urat nadi masyarakat. Menghormati jalan bererti menghormati nyawa, masa, dan maruah orang lain. Itulah adab Islam yang sebenar.
*Dr. Nik Mohd Zaim Ab Rahim ialah Penolong Pengarah / Pensyarah Kanan, Fakulti Sains Sosial dan Kemanusiaan, Universiti Teknologi Malaysia Kampus Kuala Lumpur.
